Mantelzorgwoning plaatsen in Nederland: regels, omgevingsplan en wat er verandert

Onder de Omgevingswet bestaat het begrip mantelzorgwoning niet als zodanig. Wat is toegestaan, staat in de bruidsschat: het tijdelijke deel van het omgevingsplan van je gemeente, overgenomen uit het Besluit omgevingsrecht. Je gemeente kan die regels de komende jaren aanpassen, dus het omgevingsplan van jouw gemeente is altijd de beslissende bron.

De definities die bij deze regels horen, staan in Bijlage I bij het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Daar vind je onder meer wat onder mantelzorg, huishouden en bijbehorend bouwwerk wordt verstaan.

• Artikel 22.36 onder a — bijbehorende bouwwerken. Dit is de route voor een aanbouw of een vrijstaand bouwwerk op het achtererfgebied.
• Artikel 22.36 onder c — gebruik van een bestaand bouwwerk. Dit is de route wanneer je een bestaande schuur, garage of bijgebouw als mantelzorgwoning in gebruik neemt.
• Artikel 22.37 lid 2 — verplaatsbare voorzieningen buiten de bebouwde kom. Dit is de route voor een verplaatsbare unit op een erf buiten de bebouwde kom.
• Artikel 22.23 lid 2 — uitzondering op het in stand houden van het aantal woningen. Zonder deze uitzondering zou een tweede zelfstandige woonruimte op hetzelfde perceel niet toegestaan zijn.
• Artikel 22.25 — functionele verbondenheid. De mantelzorgwoning moet functioneel verbonden blijven met de hoofdwoning; ze is geen losse, zelfstandige woning op een eigen kavel.

De lichtere route geldt alleen bij een mantelzorgsituatie die onder de regeling valt. De gemeente kan vragen om die mantelzorgbehoefte te onderbouwen, via een huisarts, wijkverpleegkundige of een andere door de gemeente aangewezen adviseur. Vraag bij je gemeente na of en in welke vorm zij die onderbouwing verlangt. Valt je situatie niet onder de regeling, dan gelden de gewone regels voor een tweede woning.

Volgens de ongewijzigde bruidsschat geldt voor bijbehorende bouwwerken bij een bebouwingsgebied groter dan 300 m²: 90 m² plus 10% van het deel van het bebouwingsgebied boven 300 m², tot maximaal 150 m² aan bijbehorende bouwwerken. Rekenvoorbeeld: bij 500 m² bebouwingsgebied is dat 90 + 20 = 110 m². Bestaande bijbehorende bouwwerken tellen mee — een aanbouw, schuur of garage gaat van dat totaal af. Controleer daarnaast de overige voorwaarden en of je gemeente deze regels in het omgevingsplan heeft gewijzigd (bron: IPLO, stappenplan vergunningvrij bouwen, nagekeken 17 oktober 2026).

Er bestaat géén algemene landelijke vrijstelling tot 100 m². Wat in jouw geval vergunningvrij is, hangt af van het bebouwingsgebied, de hoogte, de plaatsing op het erf en de regels die jouw gemeente in het omgevingsplan heeft staan.

Bij beëindiging van de mantelzorg geldt: er woont weer één huishouden in de woning, en tijdelijke bouwwerken worden verwijderd of teruggebracht naar hun oorspronkelijke functie. Een bestaand bijgebouw dat je als mantelzorgwoning gebruikte, gaat dus terug naar bijgebouw.

Spreek daarom vóór de aankoop met de aanbieder af wat er daarna met de unit gebeurt: verplaatsen, terugkopen of doorverkopen. Bij een modulaire of verplaatsbare unit is dat een reële optie; vergelijk de voorwaarden op totaalprijs vergelijken.

De lichtere route geldt alleen voor mantelzorg. Vergunningplichtig blijven: de kangoeroewoning, de meergeneratiewoning en de pré-mantelzorgwoning. Dat zijn alle drie vormen van permanente huisvesting van twee huishoudens, en daarvoor gelden de gewone regels van het omgevingsplan — in de praktijk een omgevingsvergunning voor een omgevingsplanactiviteit.

Wil je weten waar de grens ligt tussen deze woonvormen, dan zet kangoeroewoning: wat is het en welke regels gelden de begrippen naast elkaar.

De Wet versterking regie volkshuisvesting is in werking sinds 1 juli 2026 (Staatsblad 2026, 157), gefaseerd. De vergunningvrije regeling voor mantelzorg- en familiewoningen zit niet in die wet zelf, maar in het Besluit versterking regie volkshuisvesting, dat de regels in het Besluit bouwwerken leefomgeving zet. Dat besluit lag in juli 2026 bij de Raad van State en heeft geen bevestigde datum van inwerkingtreding: in het ontwerp staat streefdatum 1 januari 2027. Tot het besluit in werking treedt, gelden de regels in de linkerkolom.

Bronnen: Rijksoverheid (23 juni 2026), Staatsblad 2026, 157 en de wetgevingskalender van de overheid (Besluit versterking regie volkshuisvesting). Peildatum 10 september 2026. Wetgevingskalender opnieuw geraadpleegd op 17 oktober 2026: Besluit versterking regie volkshuisvesting. Algemene informatie, geen juridisch advies — het omgevingsplan van je gemeente is beslissend.

Een familiewoning op eigen erf is een zelfstandige, meestal verplaatsbare woning op het erf bij een bestaande woning, bedoeld voor familie zonder dat er sprake is van mantelzorg. Vandaag bestaat die categorie niet in de regelgeving: zonder een mantelzorgsituatie die onder de regeling valt val je terug op de gewone regels voor een tweede woning in het omgevingsplan, dus op een omgevingsvergunning. De categorie familiewoning voor bloedverwanten in de eerste graad of pleegzorg onder de Jeugdwet komt met het Besluit versterking regie volkshuisvesting — streefdatum 1 januari 2027, zonder bevestigde datum van inwerkingtreding.

Wat je vandaag al kunt doen: een perceelcheck laten uitvoeren op wat het omgevingsplan van jouw gemeente toestaat, en drie ramingen opvragen volgens dezelfde kostenposten.

Moduna publiceert geen eigen prijsclaim voor een mantelzorg- of familiewoning: de vanaf-prijzen van aanbieders mengen casco met sleutelklaar, prijzen met en zonder btw, en verschillende markten. Vraag daarom drie ramingen op waarin dezelfde posten staan:

• De woning zelf — casco, wind- en waterdicht of instapklaar, en of btw inbegrepen is.
• Transport en kraanwerk — afstand, transportmaten en bereikbaarheid van het erf.
• Fundering en grondwerk — stelpoten, schroeffundering of betonplaat, afhankelijk van bodem en afwatering.
• Nutsaansluitingen — elektriciteit, water en riolering of IBA; bij beperkte netcapaciteit een all-electric opzet.
• Vergunning en begeleiding — tekeningen, eventueel constructieberekening, en wie de aanvraag doet.
• Levertermijn en voorwaarden — productietijd, betalingsschema, garantie en wie de producent is.

De postenlijst per offerte staat op totaalprijs vergelijken. Wil je op maat laten bouwen, bekijk dan de aanbieders die op bestelling bouwen. Twijfel je nog welk type bij je situatie past — mantelzorgwoning of zorgunit, huren of kopen, verplaatsbaar of vast? Dat staat in mantelzorgwoning of zorgunit: het verschil en wat je nodig hebt.

Deze pagina gaat uitsluitend over Nederlands recht. Voor Vlaanderen geldt een volledig andere regeling — zorgwonen met een melding bij de gemeente in plaats van een vergunning, met eigen grenzen voor oppervlakte, hoogte en termijn. Die staan met bronvermelding op zorgwoning in de tuin: Vlaamse wetgeving, melding en regels.