Mantelzorgwoning en familiewoning: wat geldt nu en wat verandert op 1 januari 2027

Een veelgemaakte fout: de Wet versterking regie volkshuisvesting is sinds 1 juli 2026 gefaseerd in werking (Staatsblad 2026, 157, 26 juni 2026). De vergunningvrije regels voor mantelzorg- en familiewoningen staan echter niet in die wet. Ze staan in een apart uitvoeringsbesluit dat het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) wijzigt, en dat besluit is nog niet in werking. De beoogde datum is 1 januari 2027 (VNG, bijgewerkt 22 september 2026). Tot dan bepaalt het omgevingsplan van je gemeente wat op je achtererf mag.

Wet en besluit: twee verschillende stappen

De wet geeft het Rijk, de provincies en de gemeenten meer regie over de volkshuisvesting: volkshuisvestingsprogramma's, urgentieregelingen en prestatieafspraken. Hoe een mantelzorg- of familiewoning bij een bestaande woning vergunningvrij kan worden geplaatst, regelt het uitvoeringsbesluit, het Besluit versterking regie volkshuisvesting. Dat besluit lag op 8 juli 2026 als ontwerp bij de Raad van State (wetgevingskalender). Volgens de VNG wordt het naar verwachting per 1 januari 2027 van kracht. Zolang het niet is vastgesteld, kan de tekst nog wijzigen.

Wat staat er in het ontwerpbesluit?

Het ontwerp voegt in het Bbl een nieuw artikel 2.21b in met twee begrippen: "huisvesting in verband met mantelzorg" en "huisvesting van familieleden" (versie Raad van State, 8 juli 2026). Mantelzorg is in dat ontwerp intensieve zorg of ondersteuning die niet in het kader van een hulpverlenend beroep wordt geboden en die rechtstreeks voortvloeit uit een sociale relatie met de bewoner. De familiewoning is nieuw: ze verbreedt de regeling van zorg naar familie. Voor de precieze voorwaarden geldt de tekst die uiteindelijk in het Staatsblad verschijnt, niet het ontwerp.

Wat mag je vandaag?

Vandaag bepalen het omgevingsplan en de bruidsschat van je gemeente of een mantelzorgwoning of familiewoning op je erf vergunningvrij is, onder welke voorwaarden en hoe groot ze mag zijn. Er bestaat géén algemene landelijke vrijstelling tot 100 m². Vraag het omgevingsplan op bij je gemeente of bekijk het in het Omgevingsloket, en laat je plan vooraf toetsen.

Checklist voor je een unit bestelt

• Vraag het omgevingsplan van je perceel op en controleer wat er op het achtererf mag.
• Vraag naar het welstandsbeleid van je gemeente.
• Controleer de aansluitingen: water, riolering, elektriciteit.
• Controleer de bereikbaarheid voor transport en kraan.
• Gebruik de perceelcheck van Moduna als eerste toets.

Aanbod en verder lezen

Bekijk het aanbod zorgwoningen en zorgunits en het overzicht modulaire woningen in Nederland. Algemene vragen over vergunningen vind je bij de veelgestelde vragen.

Nagekeken op 7 oktober 2026. Algemene informatie, geen juridisch advies.